คำประสม

คำประสม

          คำประสม คือ คำที่มีคำ 2 คำหรือมากกว่านั้นมาประสมกันเข้าเป็นคำใหม่อีกคำหนึ่ง เจตนาในการสร้างคำประสมก็เป็นเช่นเดียวกับคำซ้อน คือเพื่อให้มีคำใหม่ใช้ในภาษา

ลักษณะคำประสม

          คำประสมที่สร้างมีลักษณะต่างๆ ตามการใช้ แยกได้เป็น ที่ใช้เป็นคำนาม คำกริยา และคำวิเศษณ์

คำประสมที่ใช้เป็นคำนาม ส่วนมากคำตัวตั้งเป็นคำนาม ที่เป็นคำอื่นก็มีบ้าง  คำประสมประเภทนี้ใช้เป็นชื่อสิ่งต่างๆ ที่มีความหมายจำกัดจำเพาะ พอเอ่ยชื่อขึ้นย่อมเป็นที่รับรู้ว่าเป็นชื่อของอะไรหากคำนั้นเป็นที่ยอมรับใช้กันทั่วไปแล้ว
         

1. คำตัวตั้งเป็นนาม คำขยายเป็นวิเศษณ์ ได้แก่

          มด+แดง คือ มดชนิดหนึ่งตัวสีแดง ไม่ใช่มดตัวสีแดงทั่วๆ ไป อาจเติมต่อเป็น มด+แดง+ไฟ ก็ได้ เป็นการบอกประเภทย่อยของ มดแดง ลงไปอีกทีหนึ่ง

          รถ+เร็ว คือรถไฟที่เร็วกว่าธรรมดาเพราะไม่ได้หยุดแวะทุกสถานี

          น้ำ+แข็ง คือ น้ำชนิดหนึ่งที่แข็งเป็นก้อนด้วยความเย็นจัดตามธรรมชาติ หรือทำขึ้น

ที่เราใช้อยู่ทุกวันหมายถึงน้ำที่แข็งเป็นก้อนด้วยกรรมวิธีอย่างหนึ่ง

2. คำตัวตั้งเป็นคำนาม คำขยายเป็นกริยา บางทีมีกรรมมารับด้วย ได้แก่
          ผ้า+ไหว้ คือ ผ้าสำหรับไหว้ที่ฝ่ายชายนำไปให้แก่ญาติผู้ใหญ่ฝ่ายหญิง เพื่อแสดงความเคารพในเวลาแต่งงาน

          ไม้+เท้า คือ ไม้สำหรับเท้าเพื่อยันตัว

          โต๊ะ+กิน+ข้าว คือ โต๊ะสำหรับกินข้าว

3. คำตัวตั้งเป็นคำนาม คำขยายเป็นคำนามด้วยกัน ได้แก่

          เรือน+ต้น+ไม้ คือ เรือนที่ไว้ต้นไม้ไม่ให้โดนแดดมาก

          เก้าอี้+ดนตรี คือ การเล่นชิงเก้าอี้มีดนตรีประกอบเป็นสัญญาณ

          คน+ไข้ คือ คนที่เจ็บไข้ได้ป่วย อยู่ในความดูแลของแพทย์พยาบาล

          แกง+ไก่ คือ แกงเผ็ดที่ใส่ไก่ ไม่ใช่แกงที่ใส่ไก่ทั่วๆ ไป

4. คำตัวตั้งเป็นคำนาม คำขยายเป็นบุพบท ได้แก่

          คน+กลาง คือ คนที่ไม่เข้าข้างฝ่ายใด คนที่ติดต่อระหว่างผู้ซื้อกับผู้ขาย

          คน+ใน คือ คนในครอบครัว ในวงการ คนสนิท

          เครื่อง+ใน คือ อวัยวะภายในของสัตว์ ซึ่งมักใช้เป็นอาหาร ได้แก่ ตับ ไต ไส้ ของหมู วัว ควาย เป็นต้น

          ฝ่าย+ใน คือ หญิงที่สังกัดอยู่ในพระราชฐานชั้นใน เป็นเจ้านายและ ข้าราชการ 

          ความ+ใน คือ เรื่องส่วนตัวซึ่งรู้กันในระหว่างคนสนิทกัน 2-3 คน

          คน+นอก คือ คนนอกครอบครัว นอกวงการ

          ของ+นอก คือ ของไม่แท้ มักใช้หมายถึงทองวิทยาศาสตร์ที่เรียกทองนอก

          เมือง+นอก คือ ต่างกระเทศ มักหมายถึงยุโรป อเมริกา

          ฝ่าย+หน้า คือ เจ้านายและข้าราชการที่ไม่ใช่ฝ่ายใน

          ความ+หลัง คือ เรื่องที่ผ่านมาแล้วของแต่ละคน

          เบี้ย+ล่าง คือ อยู่ใต้อำนาจ

          เบี้ย+บน คือ มีอำนาจเหนือ

5. คำตัวตั้งที่ไม่ใช่คำนาม และคำขยายก็ไม่จำกัดอาจเป็นเพราะพูดไม่เต็มความ คำนามที่เป็นคำตัวตั้งจึงหายไป กลายเป็นคำกริยาบ้าง คำวิเศษณ์บ้าง เป็นตัวตั้ง ได้แก่

          ต้ม+ยำ ต้ม+ส้ม ต้ม+ข่า เป็นชื่อแกงแต่ละอย่าง มีลักษณะต่างๆ กัน เดิม น่าจะ

มีคำ แกง อยู่ด้วย เพราะขณะนี้ยังมีอีกมาก ที่พูดแกงต้มยำ แกงต้มส้ม แกง(ไก่)ต้มข่า

          เรียง+เบอร์ คือ ใบตรวจเลขสลากกินแบ่งของรัฐบาลที่มีเบอร์เรียงๆกันไป เดิมคงจะมีคำ ใบ อยู่ด้วย

          พิมพ์+ดีด คือ เครื่องพิมพ์ดีด คำ เครื่อง หายไป แต่ที่ยังใช้เครื่อง ด้วยก็มี

          สาม+ล้อ คือ รถสามล้อ คำ รถจะหายไปในภายหลังเช่นเดียวกัน

         

ข้อควรสังเกตเกี่ยวกับคำประสม

คำที่ไม่เกิดความหมายใหม่ จัดเป็น วลี หรือกลุ่มคำ เช่น

ลูกหมาตัวนี้ถูกแม่ทิ้ง เป็นวลี เพราะไม่เกิดความหมายใหม่

เจ้าหน้าที่กำลังฉีดยากำจัดลูกน้ำ เป็นคำประสม เพราะไม่ได้หมายถึงลูกของน้ำ

คำประสมกับคำซ้อน

ลักษณะที่เหมือนกัน

          1. ต่างเป็นคำที่นำคำเดี่ยวอันมีใช้อยู่เดิมมารวมกันเข้าสร้างเป็นคำใหม่ขึ้น

          2. เมื่อเกิดเป็นคำใหม่แล้ว ความจะต่างจากเดิมไป ที่เหมือนเดิมก็ต้องมีความหนักเบาของความหมายต่างกัน บางทีก็มีความหมายไปในเชิงอุปมา

          3. คำที่ประสมกันก็ดี ซ้อนกันก็ดี ถ้าแยกออกเป็นคำๆ แล้วแต่ละคำมีความหมายสมบูรณ์ มีที่ใช้ในภาษา ทั้งนี้ผิดกับคำที่ลงอุปสรรคที่จะกล่าวต่อไป อุปสรรค์นั้นไม่มีความหมายและที่ใช้ในภาษา

ลักษณะที่ต่างกัน

          1. คำประสม มี 2 คำหรือมากกว่านั้น  คำซ้อน มีคำเพียง 2 คำ ถ้าจะมีมากกว่านั้นก็ต้องเป็น 4 คำหรือ 6 คำ

          2. คำประสม มีความหมายสำคัญที่คำตัวตั้ง ส่วนคำขยายมีความสำคัญรองลงไป คำซ้อน ถือคำแต่ละคำที่มาซ้อนกัน มีความสำคัญเสมอกันเพราะต่างก็มีความหมายคล้ายกัน
          3. คำประสม มีความหมายต่างจากเดิมไปบ้าง ถ้าคงเดิมก็มักเป็นคำที่ใช้เรียกชื่อสิ่งต่างๆ คำซ้อน มีความหมายต่างจากเดิมไปบ้าง ถ้าคงเดิม ความเน้นหนักและที่ใช้ก็ต้องต่างไป แต่ถึงอย่างไร ความความใหม่ต้องเนื่องกับความหมายเดิม
          4. คำประสม บางคำอาจสับหน้าสับหลังกันได้ แต่ถ้าเรียงสับที่กันความหมายก็จะต่างไป

เช่น เสือปลา กับ ปลาเสือและหน้าที่ของคำก็จะต่างไปด้วย เช่น ใจดี กับ ดีใจ  คำซ้อน อาจสับหน้าสับหลังได้เฉพาะบางคำที่เสียงไปได้ไม่ขัดหูออกเสียงได้สะดวก และบางคำสับที่แล้วความหมายต่างไป แต่ที่ไม่ต่างกันก็มี เช่น อัดแอ กับแออัด

ข้อสังเกตคำประสมกับคำเดี่ยว

          คำประสมบางคำมีลักษณะเหมือนคำเดี่ยวๆ (ที่เคยเรียกกันว่าคำมูล)

มาเรียงกันเข้า ทำให้พิจารณายากว่า คำใดเป็นคำประสมคำใดไม่ใช่ มีหลักพิจารณาได้ดังนี้

          1. เสียงหนักเบา เรื่องเสียงนี้ไม่อาจรู้ได้จากตัวเขียนแต่เวลาพูดอาจสังเกตได้โดยเสียงหนักเบาบอกให้รู้ ดังกล่าวแล้วในเรื่องเสียงวรรณยุกต์ คือ ถ้าเป็นคำประสมน้ำหนักเสียงจะลงที่คำ

ท้ายเป็นส่วนมาก ส่วนที่ไม่ได้ลงเสียงหนัก เสียงจะสั้นเบา บางทีอาจจะฟังไม่ชัด เหมือนหายไปเลยทั้งพยางค์ แต่ถ้าไม่ใช่คำประสมน้ำหนักเสียงจะเสมอกันและมีจังหวะเว้นระหว่างคำ (บางทีจะมีเสียงเหมือน น่ะ ม่ะ หรือ อ้ะ ท้ายคำที่มาข้างหน้า แต่เวลาเขียนกำหนดไม่ได้)ทั้งนี้เพราะคำที่เรียงกันมาแต่ละคำมีความสำคัญถ้าพูดไม่ชัดเจนทุกคำไปแล้ว ความหมายย่อมไม่แจ่มแจ้ง แต่คำประสมกับไม่เข้าใจความหมายเสียทีเดียว

          2. ความหมาย คำประสมจะมีความหมายจำกัด จำเพาะว่าหมายถึงอะไร และหมายพิเศษอย่างไร เช่น รถเร็ว ไม่ใช่รถที่วิ่งเร็วทั่วๆ ไป เมื่อพูดย่อมเป็นที่เข้าใจกัน แต่คำบางคำไปมีความหมายอย่างอื่น ไม่ตรงตามคำเดี่ยวที่นำมาประสมกันเข้า เช่น สามเกลอสามขา หมายถึง เครื่องใช้เพื่อตอกเสาเข็มด้วยแรงคน

คำประสม

คำประสม

          คำประสม คือ คำที่เกิดจากการเอาคำมูลที่มีความหมายต่างกันตั้งแต่ ๒ คำขึ้นไปมารวมกันเข้าเป็นคำเดียว กลายเป็นคำใหม่ มีความหมายใหม่ แต่ยังมีเค้าความหมายเดิมอยู่ เช่น ลูกเสือ ( นักเรียนที่แต่งเครื่องแบบ ) แสงอาทิตย์( งูชนิดหนึ่งมีเกล็ดสะท้อนแสงอาทิตย์ได้ซึ่งแปลกกว่างูชนิดอื่น ๆ ) หางเสือ ( ที่บังคับทิศทางเรือ ) แต่ถ้าลูกเสือ หมายถึง ลูกของเสือ แสงอาทิตย์ หมายถึง แสงของดวงอาทิตย์ หางเสือ หมายถึง หางของเสือ อย่างนี้ไม่จัดเป็นคำประสม เพราะไม่เกิดความหมายใหม่ขึ้น จัดเป็นวลีที่เกิดจากการเรียงคำธรรมดาเท่านั้น

          การเกิดคำประสมในภาษาไทย

คำประสมภาษาไทยเกิดขึ้นได้หลายกรณี ดังนี้

๑. เกิดจากคาไทยประสมกับคาไทย เช่น

ไฟ + ฟ้า = ไฟฟ้า

ตาย + ใจ = ตายใจ

ผัด + เปรี้ยว + หวาน = ผัดเปรี้ยวหวาน

๒. เกิดจากคาไทยประสมกับคาต่างประเทศ เช่น

ไทย + บาลี = หลัก ( ไทย ) + ฐาน ( บาลี ) - หลักฐาน

ราช ( บาลี ) + วัง ( ไทย ) - ราชวัง

ไทย + สันสฤต = ทุน ( ไทย ) + ทรัพย์ ( สันสฤต ) - ทุนทรัพย์

ตัก ( ไทย ) + บาตร ( สันสฤต ) - ตักบาตร

ไทย + เขมร = นา ( ไทย ) + ดำ ( เขมร = ปลูก ) - นาดำ

นา ( ไทย ) + ปรัง ( เขมร = ฤดูแล้ง ) - นาปรัง

จีน + ไทย = หวย ( จีน ) + ใต้ดิน ( ไทย ) - หวยใต้ดิน

ผ้า ( ไทย ) + ผวย ( จีน ) - ผ้าผวย

ไทย + อังกฤษ = เหยือก ( อังกฤษ - jug ) + นํ้า ( ไทย ) - เหยือกนํ้า

พวง (ไทย ) + หรีด ( อังกฤษ - wreath ) - พวงหรีด

๓. เกิดจากคาต่างประเทศประสมกับคาต่างประเทศ เช่น

บาลี + จีน - รถ ( บาลี ) + เก๋ง ( จีน ) - รถเก๋ง

บาลี + สันสฤต - กิตติ ( บาลี ) + ศัพท์ ( สันสฤต ) - กิตติศัพท์

จะเห็นว่า คำประสมเกิดขึ้นได้จากการรวมตัวกันระหว่างคำไทยกับคำไทย คำไทยกับคำต่างประเทศ และคำต่างประเทศกับคำต่างประเทศ

          ชนิดของคำที่เอามาประสมกัน คำไทยมีอยู่ ๗ ชนิด คือ คำนาม คำสรรพนาม คำกริยา คำวิเศษณ์ คำบุพบท คำสันธาน และ คำอุทาน แต่คำไทยทั้ง ๗ ชนิด นี้มิใช่จะเอามาประสมกันได้ทั้งหมด คำที่ใช้ประสมกันได้เท่าที่ปรากฏ มีดังนี้

๑. คำนามประสมกับคำนาม

เช่น พ่อตา แม่ยาย ลูกน้อง หน้าม้า

ลิ้นปี่ คอยหอย หีบเสียง กล้วยแขก

แม่นํ้า ราชวัง

๒. คำนามประสมกับคำกริยา

เช่น นักร้อง หมอดู บ้านพัก เรือบิน

ยาถ่าย รถเข็น ไก่ชน คานหาม

นํ้าค้าง คนเดินตลาด

๓. คำนามประสมกับคำวิเศษณ์

เช่น นํ้าแข็ง เบี้ยล่าง หัวใส หัวหอม

ใจดี ใจเย็น ม้าเร็ว นํ้าหวาน

ปากเบา ปลาเนื้ออ่อน

๔. คำนามประสมกับคำลักษณะนาม

เช่น วงแขน วงกบ ดวงหน้า ลูกชิ้น

ดวงใจ เพื่อนฝูง

๕. คำนามประสมกับคำสรรพนาม

เช่น คุณยาย คุณพระ คุณหลวง

๖. คำกริยาประสมกับคำกริยา

เช่น ตีพิมพ์ เรียงพิมพ์ พิมพ์ดีด นอนกิน

ฟาดฟัน กันสาด ตีชิง ห่อหมก

เที่ยวขึ้น เที่ยวล่อง

๗. คำกริยาประสมกับคำวิเศษณ์

เช่น ลงแดง ยินดี ถือดี ยิ้มหวาน

สายหยุด ดูถูก ผัดเผ็ด ต้มจืด

บานเย็น บานเช้า

๘. คำวิเศษณ์ประสมกับคำวิเศษณ์

เช่น หวานเย็น เขียนหวาน เปรี้ยวหวาน คำขำ

คมขำ คมคาย

การพิจารณาคาประสม

          คำประสมมีลักษณะเป็นกลุ่มคำหรือวลี การพิจารณากลุ่มคำใด ๆ ว่าเป็นคำประสมหรือไม่นั้น สามารถพิจารณาได้จากลักษณะต่อไปนี้

         

          ๑. พิจารณาลักษณะการเรียงคาและความหมาย คำประสมจะเรียงคำหลักไว้ข้างหน้า คำที่เป็นเชิงขยายจะเรียงไว้ข้างหน้า ความหมายที่เกิดขึ้นจะเป็นความหมายใหม่โดยมีเค้าความหมายเดิมอยู่ เช่น

ลูกนํ้า หมายถึง ลูกยุง เป็นคำประสม

ไฟฟ้า หมายถึง พลังงานชนิดหนึ่ง เป็นคำประสม

เบี้ยล่าง หมายถึง เสียเปรียบ เป็นคำประสม

ยิงฟัน หมายถึง การเผยอริมฝีปากให้เห็นฟัน เป็นคำประสม

แต่ถ้าหมายถึงการทำร้ายหรือยิงฟัน ( ฟัน = อวัยวะ ) ก็ไม่เป็นคำประสม

เป็นเพียงวลีธรรมดา เพราะถึงแม้จะเรียงคำเหมือนกันก็ตาม แต่ความหมายไม่ได้เปลี่ยนแปลงไป

เว้นจังหวะ หมายถึง การหยุดไว้ระยะ ไม่เป็นคำประสม

คนหนึ่ง หมายถึง คน ๆ เดียว ไม่เป็นคำประสม

          ๒. พิจารณาจากลักษณนาม ที่ใช้กับคำที่สงสัยว่าจะเป็นคำประสมหรือไม่โดยลองแยกดูว่า คำลักษณนามนั้นเป็นลักษณนามของทั้งสองคำร่วมกันหรือเป็นของคำหนึ่งคำใดโดยเฉพาะ ถ้าเป็นลักษณนามของทั้งสองคำร่วมกัน กลุ่มคำนั้นก็เป็นคำประสม แต่ถ้าเป็นของคำหนึ่งคำใดโดยเฉพาะ กลุ่มคำนั้นก็ไม่เป็นคำประสม เช่น

ลูกตา คน นี้เสียแล้ว คำว่า ลูกตา ไม่เป็นคำประสม

พิจารณาจากลักษณนาม “ คน ” เป็นลักษณะนามของตา ซึ่งเป็นคน

ลูกตา ข้าง นี้เสียแล้ว คำว่าลูกตา เป็นคำประสม พิจารณาจากลักษณะนาม

“ ข้าง ” เป็นลักษณะนามลูกตา ( อวัยวะ )

รถเจ๊ก คน นี้เก่ามาก คำว่า รถเจ๊ก ไม่เป็นคำประสม

รถเจ๊ก คันนี้เก่ามาก คำว่า รถเจ๊ก เป็นคำประสม

๓. พิจารณาจากความหมายในประโยค หรือดูจากข้อความที่แวดล้อมคำซึ่งเราสงสัย ในประโยคบางประโยค หรือในข้อความบางข้อความ เราไม่สามารถบ่งออกไปได้ทันทีว่าคำใดเป็นคำประสม จนกว่าเราจะได้พิจารณาความหมายของคำนั้นให้ชัดเจนเสียก่อน เช่น ในประโยคต่อไปนี้

ก. นั่นลูกเลี้ยงใคร

ข. นั่นลูกเลี้ยงของใคร

ค. นั่นลูกเลี้ยงใครไว้

คำว่าลูกเลี้ยงในข้อ ก.เป็นได้ทั้งคำประสมและไม่ใช่คำประสม ถ้ามีข้อความอื่น

หรือเหตุการณ์มาชี้ให้เห็นว่า ผู้พูดประโยคนี้กำลังหมายถึงใครคนหนึ่งคำว่า “ ลูกเลี้ยง ” ก็จะเป็นคำประสม แต่ถ้าผู้พูดกำลังถามลูกของตัวเองว่าเลี้ยงใครอยู่ คำว่าลูกเลี้ยงก็ไม่เป็นคำประสม ส่วนคำว่าลูกเลี้ยงในข้อ ข. ข้อความใกล้เคียงบ่งชี้ว่าเป็นคำประสมอย่างไม่มีปัญหา ส่วนข้อ ค. คำว่าลูกเลี้ยงไม่ได้เป็นคำประสม คำว่าลูกเป็นนามและคำว่าเลี้ยงเป็นกริยาของประโยค

หรือ ประโยคว่า “ ลูกน้องของเธอมาแล้ว ” คำว่าลูกน้อง ก็อาจจะเป็นได้ทั้งคำประสมและไม่ใช้คำประสมเราจะตัดสินได้ก็ต่อเมื่อมีข้อความอื่นมาขยายหรือเราอยู่ในเหตุการณ์ที่กำลังพูดประโยคนี้อยู่ด้วยหรือสังเกตการเน้นคำก็ได้ เพราะคำว่า ลูกน้อง อาจมีความหมายว่า ลูก ( ของ ) น้อง ( ไม่เป็นคำประสม ) หรือ ผู้ที่อยู่ใต้อำนาจ ( ของเธอ ) ( เป็นคำประสม ) เป็นต้น

ประโยชน์ของคำประสม

๑. ทำให้มีคำใช้ในภาษามากขึ้น โดยใช้คำที่มีอยู่แล้ว เอามารวมกันทำให้เกิดคำใหม่ ได้ความหมายใหม่

๒. ช่วยย่อความยาว ๆ ให้สั้นเข้า เป็นความสะดวกทั้งในการพูด และการเขียน เช่น

นักร้อง = ผู้ที่ชำนาญในการร้องเพลง

ชาวนา = ผู้ที่มีชีวิตอยู่ในผืนนา

หมอนวด = ผู้ที่ชำนาญในการนวด

๓. ช่วยให้การใช้คำไทยที่มาจากภาษาต่างประเทศ ประสมกลมกลืนกับคำไทยแท้ได้สนิท เช่น

พลเมือง = พล ( บาลี ) + เมือง ( ไทย )

เสื้อเชิ้ต = เสื้อ ( ไทย ) + เชิ้ต ( อังกฤษ - shirt )

รถเก๋ง = รถ ( บาลี ) + เก๋ง ( จีน )